O projekcie

Podczas gdy w ostatnich kilku dekadach rośnie liczba państw przeprowadzających wolne i regularne wybory, rozwija się również zjawisko nadużyć i manipulacji wyborczych, pokazujące możliwą dysfunkcjonalną rolę wyborów dla demokratycznego charakteru systemu politycznego. To wzmacnia potrzebę dokładniejszego przyjrzenia się przez politologów praktykom wyborczym.

Głównym celem projektu nr 2016/21/B/HS5/00074 pt. „Między uczciwymi a sfałszowanymi. Wybory jako kluczowe uwarunkowanie ‘granicznego reżimu politycznego’ – Turcja w perspektywie porównawczej”, realizowanego na Wydziale Nauk Politycznych i Studiów Międzynarodowych Uniwersytetu Warszawskiego w latach 2017-2019 w ramach programu NCN OPUS 11, jest analiza nadużyć w procesie wyborczym i ich wpływu na działanie reżimów politycznych oraz proces demokratyzacji. Szczególny nacisk będzie położony na zagadnienie konkurencyjności wyborów, która jest niezbędna dla funkcjonowania jednego z tzw. reżimów wyborczych – demokracji, reżimu hybrydowego lub konkurencyjnego autorytaryzmu. Studium przypadku w perspektywie porównawczej stanowi Republika Turcji jako jeden z najlepszych przykładów do wskazania nadużyć wyborczych i ich wpływu na reżim polityczny.

Cele, pytania i hipotezy badawcze

Podczas gdy w ostatnich kilku dekadach rośnie liczba państw przeprowadzających wolne i regularne wybory, rozwija się również zjawisko nadużyć i manipulacji wyborczych, pokazujące możliwą dysfunkcjonalną rolę wyborów dla demokratycznego charakteru systemu politycznego. To wzmacnia potrzebę dokładniejszego przyjrzenia się przez politologów praktykom wyborczym.

Głównym celem projektu jest analiza nadużyć w procesie wyborczym i ich wpływu na działanie reżimów politycznych oraz proces demokratyzacji. Szczególny nacisk będzie położony na zagadnienie konkurencyjności wyborów, która jest niezbędna dla funkcjonowania jednego z tzw. reżimów wyborczych – demokracji, reżimu hybrydowego lub konkurencyjnego autorytaryzmu (za L. Gilbert i P. Mohsenim [2011]).

Studium przypadku stanowi Republika Turcji jako jeden z najlepszych przykładów do wskazania nadużyć wyborczych i ich wpływu na reżim polityczny (zgodnie z jednym z trzech głównych powodów wyboru pojedynczych studiów przypadków w badaniach porównawczych, według B. G. Petersa). Ramy czasowe to lata 2002-2015 – okres rządów w Turcji Partii Sprawiedliwości i Rozwoju (AKP,  Adalet ve Kalkınma Partisi). To wyjątkowy czas rządów jednej partii, w którym kolejnym wyborom towarzyszą, z jednej strony, rosnące nadużycia, z drugiej zaś – wzrost tendencji autorytarnych. Ostatnia część badań będzie poświęcona rozważaniom na temat przypadków podobnych do tureckiego reżimu politycznego z porównywalnym zakresem nadużyć wyborczych. Ich celem jest znalezienie odpowiedzi na pytanie, czy wyniki badań znajdują zastosowanie w przypadku innych państw i co to oznacza dla generalnych tendencji dotyczących zmian reżimów jako rezultatu praktyk wyborczych.

Bardziej szczegółowe cele odnoszą się zarówno do teoretycznego, jak i empirycznego wymiaru badań. Są to w pierwszym przypadku: testowanie dotychczasowych ram teoretycznych dotyczących nadużyć wyborczych – koncepcji i typologii oraz reżimów politycznych – koncepcji „demokracji z przymiotnikami”, reżimów hybrydowych (szczególnie podejście konfiguratywne L. Gilbert i P. Mohseniego) oraz nowego autorytaryzmu (zwłaszcza koncepcja konkurencyjnego autorytaryzmu S. Levitskiego i L. Waya) w celu dowiedzenia, że nie są one wystarczające do wyjaśnienia zjawisk związanych z rozwijającymi się nadużyciami wyborczymi oraz, przede wszystkim, zaproponowanie wypełnienia istniejących luk w badaniach praktyk wyborczych i reżimów politycznych – dzięki wzbogaceniu istniejących typologii nadużyć wyborczych w oparciu o badania empiryczne oraz wypracowaniu nowych koncepcji dotyczących reżimów politycznych. W tym ostatnim przypadku chodzi o wypracowanie: 1) modelu przekształceń tych reżimów zależnych od zakresu manipulacji wyborczych, 2) koncepcji „reżimów granicznych” balansujących między reżimami hybrydowymi i autorytarnymi oraz 3) modelu oceny uczciwości wyborów w szczególnych typach reżimów, innych niż demokratyczny.

Do celów w sferze empirycznej należy analiza przypadku Turcji (i później podobnych pod względem reżimu i praktyk wyborczych państw), żeby odpowiedzieć na następujące pytania: Jakie są  kluczowe cechy procesu wyborczego w Turcji? W jakim stopniu praktyki wyborcze stosowane przez partie rządzącą w Turcji są zgodne z głównymi zasadami demokratycznych wyborów? Jak daleko sięgają w tym kontekście nadużycia wyborcze? Jak różnorodne są te praktyki (czy sprowadzają się one tylko do fałszerstw wyborczych?)? Jaki wpływ mają one na wyniki kolejnych wyborów parlamentarnych? Jak te wyniki oddziaływają na działanie systemu politycznego i partyjnego? Jaki jest ich wpływ na reżimy polityczne w średniej i długiej perspektywie czasowej? Czy istnieje ryzyko przekształcenia reżimu politycznego w Turcji z hybrydowego w jeden z nowych typów autorytaryzmu z powodu nadużyć wyborczych? Czy podobne tendencje dotyczą też innych państw?

Odpowiedź na powyższe pytania będzie pomocna dla weryfikacji następujących hipotez badawczych:

H 1 – Coraz częstszy problem uczciwości wyborów w takich państwach jak Turcja jest spowodowany przez deficyt demokratycznej kultury elit politycznych umożliwiający rozwój „menu manipulacji wyborczych”; H 2 – Zamiast dychotomii uczciwe wybory vs. nieuczciwe wybory istnieje kontinuum pomiędzy nimi – zakres „menu manipulacji” determinuje miejsce na tym kontinuum; H 3 –Intensywność nadużyć wyborczych warunkuje kształt systemu politycznego oraz partyjnego i w rezultacie – typ reżimu politycznego; H 3.1 – Przesunięcie na kontinuum w kierunku bieguna nieuczciwych wyborów prowadzi do wzmocnienia systemu partii dominującej oraz spowolnienia demokratyzacji lub de-demokratyzacji systemu politycznego; H 3.2 – Dynamika „menu manipulacji” powoduje kształtowanie się tzw. „reżimów granicznych”, tj. takich, które balansują między reżimami hybrydalnymi a autorytarnymi nowego typu; H 4 – Turcja i podobne „reżimy graniczne” ulegają stopniowej przemianie z reżimu hybrydowego w autorytarny nowego typu, na co znaczący wpływ mają konsekwencje dynamicznego rozwoju nadużyć wyborczych.

Znaczenie

Wraz z przemianami dotyczącymi demokratyzacji wybory przestają być kluczowym wyznacznikiem sukcesu demokratycznej transformacji i stają się jednym z wielu konstytutywnych elementów demokracji. Poza tym, w różnych państwach różnią się one jakością. W niektórych z nich spełniają one kryteria „wolnych i uczciwych wyborów” z prawdziwą rywalizacją między partiami, podczas gdy w innych dochodzi do manipulacji i fałszerstw.

Nadużycia wyborcze istniały od XIX wieku i są sporadycznie obecnie w dobrze ugruntowanych demokracjach. Jednak globalna ekspansja wielopartyjnych wyborów w ostatnich kilku dekadach spotęgowała zjawisko tych nadużyć. W rezultacie szczególnie w reżimach hybrydowych, „wyborczych autokracjach” i „konkurencyjnych reżimach autorytarnych” wielopartyjna rywalizacja jest dopuszczona tylko w ściśle określonych granicach, z faworyzowaniem partii  rządzącej. W sytuacji tzw. wyborczego autorytaryzmu wybory są, za A. Schedlerem, inkluzywne oraz minimalnie: pluralistyczne (opozycyjne partie mogą brać udział w wyborach),  konkurencyjne (ugrupowania opozycyjne  nie zwyciężają, ale mogą zdobyć mandaty) i otwarte (opozycja nie jest represjonowana, choć może doświadczać represji w pośredni sposób).

W konsekwencji, można zaobserwować na początku XXI w. rosnącą liczbę państw, w których są wybory, ale nie spełniają one demokratycznych standardów konkurencyjności, uniwersalności (prawa wyborcze), tajności i bezpieczeństwa głosowania, reprezentatywności i równego dostępu głównych partii do elektoratu. W związku z tym w ostatnich latach badania teoretyczne (publikowane m.in. przez S. Birch [2012], A. Schedlera [2006], P. Norris [2004; 2014] czy A. Simpsera [2013]) zaczęły się koncentrować na zagadnieniu „uczciwość wyborcza vs. nadużycia wyborcze”, włączając w to ich konceptualizację, wyznaczniki i w ostatnim przypadku – typologie. To zwróciło uwagę badaczy bardziej na reżimy inne niż demokratyczny. Jednocześnie od dłuższego czasu można zaobserwować rozwój ogólnych studiów na temat różnorodnych typów wspomnianych reżimów politycznych – „demokracji z przymiotnikami” (np. nieliberalna demokracja), reżimów hybrydowych i nowych typów autorytaryzmu, jak np. konkurencyjny autorytaryzm – ponownie w reakcji na współczesne przemiany. W przypadku zagranicznych badań można wymienić teksty, np. F. Zakarii [1997], G. O’Donnella [1996] czy wspominanych L. Gilbert i P. Mohseniego [2011] oraz S. Levitskiego i L. Waya [2010], w Polsce zaś m.in. prace R. Bäckera [2014], A. Antoszewskiego [2015, 2016] i M. Prokop [2015]. Choć instytucja wyborów jest ważnym elementem analizowanym w odniesieniu do tych reżimów, to dotychczasowe badania nie otwierają w wystarczający sposób skrzynki z różnymi typami praktyk wyborczych. Co więcej, w niedostatecznym stopniu integrują one rozwijające się w ostatnich latach w literaturze politologicznej rozważania na temat nieprawidłowości w procesie wyborczym z szerszą refleksją na temat przemian zachodzących w ustrojach państw i rosnących tendencji autorytarnych. To istotna luka, ponieważ obserwacja życia politycznego wielu państw prowadzi do konkluzji, że istnieje wiele krajów ze wzrastającym zakresem wyborczych manipulacji, które prowadzą do obniżenia jakości demokracji (również w państwach europejskich) lub do przekształceń reżimów, głównie z powodu problemów z konkurencyjnością, będących rezultatem nadużyć wyborczych. Choć istnieją wspominane powyżej narzędzie teoretyczne, brakuje pogłębionych analiz empirycznych z użyciem tych narzędzi. Odnosi się to przede wszystkim do studiów porównawczych.

Szczególnie interesujące z politologicznego punktu widzenia jest przyjrzenie się stosowaniu różnych typów środków (prawnych, proceduralnych, administracyjnych, finansowych, komunikacyjnych, itp.) przez najważniejsze siły polityczne, zwykle partie rządzące do ograniczenia możliwości równej konkurencji między ugrupowaniami i utrzymania władzy na kolejną kadencję. Stosowanie tych środków prowadzi do dominacji określonych sił politycznych w ramach systemu partyjnego i politycznego w długiej perspektywie. Te procesy wpływają często negatywnie na działanie reżimów demokratycznych.

Republika Turcji jest najlepszym przykładem państwa, które odzwierciedla te zjawiska. Ma ona dosyć długą tradycję regularnych wyborów i wielopartyjnego systemu (od 1946 r.). Jednak w ostatniej dekadzie rodzą się wątpliwości co do ich uczciwości. Partia Sprawiedliwości i Rozwoju  jest partią rządzącą od 2002 r. Używa ona w kolejnych wyborach różne typy środków skutkujących ograniczaniem dostępu opozycyjnych partii do zasobów, które mogą przesądzić o sukcesie wyborczym – chodzi o media (kontrolowane w coraz większym stopniu przez rząd), środki finansowe i administracyjne, regulacje i procedury determinowane przez AKP. Te kwestie przyczyniały się znacząco do zdecydowanych zwycięstw tej partii w kolejnych wyborach parlamentarnych (2007, 2011, 2015). W momencie utraty większości potrzebnej do samodzielnego rządzenia w czerwcu 2015 r. politycy AKP użyli istniejących procedur dotyczących czasu na budowę koalicji rządzącej do powtórzenia wyborów w listopadzie 2015 r. Rezultatem jest wzmocnienie dominacji AKP w systemie partyjnym i politycznym z niekorzystnymi konsekwencjami dla reżimu politycznego z uwagi na zjawisko tzw. tyranii większości. Działaczy AKP łączy większościowe rozumienie demokracji, co powoduje kolejny problem – wybory są przedstawiane przez partię rządzącą jako jedyny mechanizm odpowiedzialności rządu. Turecki reżim jest więc znakomitym przypadkiem do oceny państw, które przekształcają się powoli w jeden z typów wyborczego  autorytaryzmu. Jeśli dodamy do nadużyć wyborczych coraz bardziej ograniczaną wolność mediów, naruszanie praw i wolności oraz rosnącą liczbę aresztowań motywowanych politycznie, to tym bardziej można stwierdzić, że Turcja pod rządami AKP kieruje się w stronę reżimu autorytarnego.

Choć państwo to jest doskonałym i interesującym przedmiotem badań dotyczących z jednej strony rosnących tendencji „de-demokratyzacyjnych”, z drugiej zaś znaczenia „ułomnych” wyborów dla tych tendencji, dotychczas tematyka ta nie doczekała się całościowych analiz. Co więcej, temat nieprawidłowości wyborów w Turcji, nawet bez odniesienia do przemian systemowych, nie został szerzej podjęty. Publikacje na temat tureckich wyborów skupiają się raczej na dość odtwórczej analizie wyników wyborczych, konsekwencji dla rywalizacji międzypartyjnej czy aspektach kulturowych oraz socjologicznych (A. Çarkoğlu, K. Yıldırım [2015], S. Sayari [2016]). Podobnie jest w przypadku polskiego dorobku w zakresie badań nad wyborami. Ma on charakter empiryczny i poza tym, że koncentruje się raczej na polskim studium przypadku, podobnie jak w przypadku prac poświęconych Turcji, traktuje o wynikach wyborów, partycypacji wyborczej i zachowaniach elektoratu (zob. np. działalność Polskiego Generalnego Studium Wyborczego i takich badaczy, jak R. Markowski czy M. Cześnik).

Projekt badawczy podejmuje zadanie wypełnienia powyższych luk, mając znaczenie zarówno w wymiarze teoretycznym, jak i empirycznym. Jeśli chodzi o pierwszy wymiar, to badania wnoszą wkład w rozwój badań teoretycznych w polskiej politologii na ten nadużyć wyborczych. Poza tym pomagają rozwinąć rzadkie studia na temat relacji między tymi nadużyciami a typem reżimu politycznego, dzięki propozycji nowej koncepcji „reżimów granicznych” i modelu ich dynamiki zależnej od „menu manipulacji wyborczych” oraz teoretycznemu modelowi oceny uczciwości wyborów w reżimach innych niż demokratyczne. Ponieważ brakuje szerszych opracowań, w tym porównawczych, w których nieprawidłowości w cyklu wyborczym stanowiłyby kanwę teoretycznych rozważań o zmianach zachodzących w ustroju państw, projekt ten ma charter pionierski – w pierwszej kolejności w Polsce, ale także zagranicą.

Jeśli chodzi o wymiar empiryczny, projekt badawczy, po pierwsze, wnosi wkład w badania wyborów i praktyk wyborczych w Turcji. Jest całościowym badaniem obejmującym kolejne wybory parlamentarne od 2002 r., nadużycia wyborcze obserwowane w czasie wyborów i ich możliwy wpływ na zmiany w systemie politycznym i w rezultacie – w reżimie politycznym Turcji. Po drugie, analiza tego państwa jako najmocniejszego przypadku jest połączona z badaniami podobnych przypadków. Według P. Norris, badania nadużyć wyborczych są rzadko podejmowane w ramach studiów porównawczych. Po trzecie, projekt badawczy będzie zawierać prognozę ścieżek rozwoju „reżimów granicznych” na podstawie proponowanego modelu teoretycznego. To jest szczególnie ważne dla ogólnych studiów empirycznych na temat obecnych reżimów, rzucając nowe światło na ten temat.

Koncepcja i plan badań

Projekt rozpocznie się od dopracowania konceptualizacji na podstawie wstępnych badań. Pierwszym etapem będzie wypracowanie szczegółowych ram teoretycznych dla późniejszej analizy typów nadużyć wyborczych w Turcji. Po pierwsze, w tych ramach zawiera się definicja nadużyć wyborczych (electoral malpractice), różniących się od działań wynikających z braku kompetencji, środków lub błędów osób organizujących wybory i rozumianych jako naruszenie międzynarodowych standardów uczciwych wyborów. Pojęcie jest znaczenie szersze niż fałszerstwa wyborcze – dotyczy nie tylko okresu tuż przed wyborami i dnia wyborów, ale dłuższego cyklu wyborczego i takich aspektów, jak prawo i procedury wyborcze, ramy finansowania kampanii wyborczej, wykorzystywanie mediów, rejestrowanie wyborców i kandydatów, proces głosowania, liczenia głosów i deklarację rezultatów. Te wszystkie elementy warunkują rywalizację wyborczą. Uchybienia na jednym z etapów powodują wadliwość wyborów.

Po drugie, konceptualizacja będzie dotyczyć taksonomii nadużyć wyborczych, która będzie swoistym szkieletem dla późniejszych rozważań teoretycznych i praktycznych, bazujących na przypadku Turcji w perspektywie porównawczej. Będzie tu wykorzystywana typologia S. Birch, wskazująca na trzy główne komponenty:

  1. Manipulowanie prawem – praktyki polegające na tworzeniu korzystnych dla wybranych sił politycznych ustaleń formalnych (związanych z prawem wyborczym) dotyczących: granic okręgów wyborczych, kryteriów udziału w wyborach, wykorzystywania mediów, finansowania kampanii wyborczej, publikowania sondaży opinii publicznej i kontaktowania się z wyborcami oraz oddawania i liczenia głosów.
  2. Manipulowanie wyborcami – praktyki stosowane przede wszystkim w kampanii wyborczej, wpływające na kształtowanie preferencji wyborców i związane z naruszaniem prawa do dostępu do wystarczającej informacji o proponowanej polityce. Dotyczą one m.in.: braku zrównoważonego przekazu medialnego, nadużywania środków niezgodnie z regulacjami, kupowania głosów wyborców, utrudnienia we wzięciu udziału w  wyborach obywateli oraz w prowadzeniu kampanii przez kandydatów.
  3. Manipulowanie aktem głosowania – nieuczciwe praktyki związane przede wszystkim z naruszaniem zasady równej wagi wszystkich głosów. Obejmują one m.in.: ograniczenia w dostępie do lokalu wyborczego, manipulacje w rejestracji wyborców i kandydatów, wypełnianie urn fałszywymi głosami lub głosami tzw. martwych dusz, manipulowanie liczeniem i zestawieniem głosów oraz przeliczaniem głosów na mandaty, niewłaściwe informowanie o wynikach czy ograniczenie dostępu osób monitorujących wybory do lokali wyborczych.

W ramach prac wstępnych zostanie także przygotowana kompletna list pytań do pogłębionych wywiadów  i osób, z którymi będą one przeprowadzone.

Drugim etapem badań będzie analiza zagadnień reżimu politycznego Turcji w perspektywie porównawczej (poszukiwanie podobnych przypadków potrzebnych do dalszej analizy), jak również roli wyborów w tureckim życiu politycznym i kulturze politycznej – ponownie odnosząc ten przypadek do innych państw. Ten etap będzie realizowany częściowo poprzez wywiady z ekspertami ds. tureckich wyborów i procesy demokratyzacji.

Po tych dwóch wstępnych etapach teoretycznych i praktycznych przeprowadzona zostanie główna część badań. Będzie się ona składać z trzech części, zgodnie z trzema głównymi komponentami nadużyć wyborczych i mieszczącymi się w nich kategoriami. Analiza będzie miała na celu zidentyfikowanie, które z tych kategorii obecne są w przypadku wyborów w Turcji oraz odpowiedź na pytanie, czy obserwowalne są kategorie nieuwzględnione w typologii Birch. Poza tym badania na tym etapie będą dotyczyć znalezienia przyczyn manipulacji wyborczych. Wypracowane następnie wstępne wyniki będą konsultowane z polskimi ekspertami ds. Turcji, wyborów, demokratyzacji i reżimów wyborczych.

Badania będą kontynuowane z uwzględnieniem komentarzy eksperckich. Po pierwsze, przeprowadzone zostaną rozważania na temat państw, w których można zaobserwować podobne zjawiska do tych widocznych w Turcji.  Analiza porównawcza z wykorzystaniem różnorodnych baz danych i raportów będzie koncentrować się, zgodnie z badaniami wstępnymi i uczestnictwem kierownika projektu w konferencjach o reżimach hybrydowych, na państwach z Europy Wschodniej i Ameryki Łacińskiej. Po drugie, przeprowadzone zostaną całościowe studia teoretyczne dotyczące koncepcji „reżimów granicznych” i ram oceny uczciwości wyborów w tych reżimach. Po trzecie, przygotowana zostanie prognoza odnosząca się do ścieżek przemian reżimów politycznych w zależności od zakresu nadużyć wyborczych. Następnie zostaną opracowane pełne wyniki badań, które zostaną skonsultowane w czasie  spotkania z ekspertami, również tureckimi.

Metodologia

W projekcie badawczym przeważają metody jakościowe. Analiza porównawcza ze studium przypadku Turcji jako najmocniejszym przypadkiem (co oznacza, że jeśli założenia teoretyczne sprawdzą się w przypadku państwa tureckiego, to będą one ważne także dla podobnych państw) będzie bazowała w sferze teoretycznej na siatce kategorii nadużyć wyborczych i typów manipulacji wyborczych. To pokazuje dominację w badaniach nowego instytucjonalizmu, który będzie także użyteczny w kontekście analizy przekształceń reżimów pod wpływem nadużyć wyborczych, dzięki możliwemu zastosowaniu tzw. „teorii zmian instytucjonalnych” (głównie w odniesieniu do uwarunkowań wewnętrznych i zewnętrznych oraz przyczyn przekształceń).

Pożytecznym narzędziem w wymiarze empirycznym będzie zbiór baz danych i raportów dotyczących wyborów i demokracji, przede wszystkim: Carter Center Database of Obligations for Democratic Elections, Perception of Electoral Integrity Index/Electoral Integrity Project, National Elections across Democracy and Autocracy, Quality of Elections Database, Birch’s Index of Electoral Malpractice, World Bank Database of Political Institutions, raporty Freedom House, Economist Intelligence Unit Index of Democracy, Global Integrity Index, Comparative Study of Electoral Systems, International Foundation for Electoral System, World Value Survey, CIRI Dataset, Freedom in the World Political Rights, Civil Liberties Score. Pomogą one w identyfikacji miejsca Turcji  na kontinuum uczciwe wybory – nieuczciwe wybory oraz znalezieniu podobnych przypadków, które będą analizowane w ostatniej części badań.

Niezbędnym narzędziem będą również wywiady pogłębione z: tureckimi politykami, przedstawicielami międzynarodowych organizacji monitorujących wybory (ODIHR, Rada Europy) i organizacji oraz instytucji kontrolujących przebieg wyborów w Turcji (np. Naczelna Komisja Wyborcza – YSK), ekspertami ds. prawa wyborczego, wyborów i demokratyzacji w Turcji (np. Michael Wuthrich, Sabrı Sayarı, Ali Çarkoğlu, Yılmaz Esmer, Ergun Özbudun, Serap Yazıcı, Ömer Gençkaya, Ziya Öniş and Ali Resul Usul), tureckimi dziennikarzami i ekspertami od marketingu politycznego.

Do dodatkowych metod będą należeć metoda systemowa (przy analizie roli nadużyć wyborczych w kształtowaniu elementów systemu politycznego) oraz analiza decyzyjna (w przypadku wyjaśnienia przyczyn używania „menu manipulacji”), umożliwiająca wzięcie pod uwagę różnych zewnętrznych i wewnętrznych czynników, które determinują decyzje o środkach podejmowanych w kampanii wyborczej.

X